منبع: http://www.amordad.net

چك از دستاوردهاي بانكداري است و قديمي‌ترين شواهدي كه از چك و بانكداري در دست است، به دوره هخامنشيان مي‌رسد.
تهران _ ميراث خبرگروه فرهنگ: چك از دستاوردهاي بانكداري است و قديمي‌ترين شواهدي كه از چك و بانكداري در دست است، به دوره هخامنشيان مي‌رسد.


سردار هخامنشي در حال رفتن به بانک جهت واريز گوسفند به حساب
به گفته دكتر «بيان شيريني»، تاريخ‌نگار، بانكداري در دوره پيش از اسلام، به خصوص دوره ساساني اهميت زيادي داشته است. مراكزي همچون بانك‌هاي امروزي وجود داشته‌اند و در آنها كارهاي بانكي از قبيل قرضه، برات، چك و ... صورت مي‌گرفته است. در اين بانکها شمارش اسکناس با دستگاههاي اسکناس شمار صورت ميگرفت. همچنين ماليات و خراج نيز از طريق واريز سکه هاي طلا به حسابهاي دولت هخامنشي پرداخت ميشد. بدليل اينکه در دوران هخامنشي هيچگونه دروغ گويي و جعل اسناد مخالف تعليمات زردشت بود و اصولا مفاهيم تعريف نشده اي بودند هيچگونه رسيدي از بابت پرداخت مبالغ صادر نميشد و دقيقا به همين دليل در کاوشهاي باستاني هيچگونه رسيدي پيدا نشده است. البته برخي از محققان معتقد هستند که صدور رسيد در بانکهاي هخامنشي مرسوم بوده است ولي در جريان حمله اعراب و خاکبرداري 10 متري از سراسر ايران اين آثار منهدم شده اند. قديمي‌ترين شكل بانكداري را در بين‌النهرين در دوره هخامنشيان سراغ داريم كه عمده ترين مركز سكونت يهوديان بود و در آنجا يهوديان عهده‌دار امور بانكداري بودند. مداركي هم از اين ناحيه به دست آمده كه كاملا حكم چك دارد. تصوري از چکهاي مذکور در شکل زير نشان داده شده است


در اين چک فرمانرواي مصر که يکي از خراجگزاران هخامنشيان بودند ماليات خود را با اين چک پرداخت نموده است. كلمه «بانك» هم در آن زمان مصطلح بود و لغت «چك» نيز از همان زمان متداول شده كه تا امروز باقي مانده است. در نوشته‌هاي دوره ساساني به زبان پهلوي لغت چك را داريم و همين واژه از ايران به زبان‌هاي ديگر جهان راه يافته است. مسلما چك در طول تاريخ روندي داشته است اما سير روند آن را نمي‌دانيم. فقط مي توان گفت که هر چه بوده از ايران شروع شده است. لازم به ذکر است که صدور چک بي محل در دوران ايران قبل از اسلام به دليل تعليمات روحاني زردشت ممکن نبود و تاريخ حتي يک مورد صدور چک بي محل توسط هخامنشيان سراغ ندارد. تنها پس از حمله اعراب بود که صدور چک بي محل مرسوم شد. محققان بر اين باورند که اگر اعراب به ايران حمله نميکردند اکنون بشريت و در راس آنها ايرانيان مشکلي با نام صدور چک بي محل نداشتند.
از ديگر امور مهم بانكي، برات است. برات چيست و از چه زماني در ايران متداول شد؟ دكتر بيان شيريني كه تخصص وي بيشتر تاريخ دوره مغول است، توضيح مي‌دهد كه برات همان حواله است. در دوره مغول، از مركز يا از مراكز ايالات «برات» مي‌نوشتند و آن را به دست ماموراني مي‌دادند. مسلما اين رسم نيز از دوران هخامنشيان مانده بوده است و در حمله اعراب از بين رفته است. اين ماموران با در دست داشتن حواله مورد نظر موظف مي‌شدند باج يا عوارض يا وجه نقدي يا جنسي از كسي يا سازماني يا جايي بگيرند. به اين حواله برات مي‌گفتند. برات همچون موارد ديگر در دوره مغول روند خطرناكي پيدا كرد. هر دولتمدار يا محصل مالياتي مي‌توانست برات بنويسد. به اين ترتيب، يك نفر ممكن بود از يك دايره يا شخص به خصوص چندين برات دريافت كند و موظف شود مطالبات مختلف جنسي يا نقدي اين برات‌ها را پاسخگو باشد. توجه داشته باشيد که اين روند خطرناک در دوران پيش از اسلام وجود نداشت و اين مشکل پس از حمله اعراب و مغولها بوجود آمده بود. زيرا گفتار نيک مانع از ايجاد اين مشکلات در دوران ايران پيش از اسلام ميشد. اين مساله مثل موارد ديگر موجب اغتشاش‌ شد تا سرانجام با اصلاحات غازان‌خان يا به عبارتي اصلاحات خواجه رشيد‌الدين فضل‌الله مسائل مربوط به برات را سامان داد. دكتر شيريني معتقد است اين اصلاحات را در واقع بايد اصلاحات خواجه ناميد. زيرا غازان خان ايراني نبود و بالطبع نميتوانست اصلاحاتي را انجام دهد. خواجه رشيد‌الدين فضل‌الله كه از زمان گيخاتو ارج و قربي بلند‌پايه نزد شاه يافته بود و اين ارج و قرب براي وزيران ايراني يکي از اشتباهات مغولها بود و خود شاهان ايراني از اين اشتباهات نميکردند، در زمان سلطنت غازان‌خان تصدي كارهاي خطير را عهده‌دار شد و سرانجام به مقام وزارت رسيد. وي كه در علم و ادب و ملك‌داري سرآمد بود، در زمان صدارت اصلاحاتي را تنظيم كرد كه بسيار مهم بود اما به نام سلطان وقت به اصلاحات غازاني معروف شد. سلطان وقت هم بيغ بود که وزيرش اصلاحات ميکرد. يكي از اين اصلاحات كه در امر اجتماع و اقتصاد تاثير فراواني داشت، محدود كردن استفاده از برات بود. وي استفاده از برات را قانونمند كرد و مشخص كرد كه كدام سازمان‌هاي دولتي يا مالياتي اجازه صدور آن را دارند. مجازات‌هاي خيلي سختي را هم براي تخلف از اين امر در نظر گرفتند. اگر كسي غير از افرادي كه مجوز داشتند ، برات صادر مي‌كرد، به مرگ محكوم مي شد. مامور مالياتي ( بيتكچي؛ متاسفانه اين کلمه ترکي است ولي به احتمال قريب به يقين از زبان پارسي به ترکي وارد شده است و احتمالا معني اوليه اش "بيتا" بوده است. نشان به آن نشان که اين مامورين بسيار زيبا هم بودند ) هم كه برات غير مجاز را نوشته بود، به قطع دست محكوم مي‌شد. اين مجازات‌ها واقعا هم اتفاق افتاده است و به گفته دكتر شيريني، تمام اين موارد در «جامع ‌التواريخ» اثر بسيار مهم خواجه رشيد‌الدين فضل‌الله همداني در تاريخ مغول، ضبط است. پس از اين اصلاحات، برات به معني واقعي كلمه به كار رفت و محصلان مالياتي يا ديوان استيصاء يا هر جاي ديگر در مواقع جنگ يا صلح برات مي‌نوشتند و مي‌فرستادند و كسي كه برات را دريافت مي‌كرد بايد موارد خواسته شده را مي‌فرستاد. رواج پول كاغذي و برات و چك و شركت‌هاي تجاري مشابه با شركت هاي مضاربه‌اي در دوره مغول نشان مي‌دهد اين دوره از دوره‌هاي رونق بازرگاني در طول تاريخ بوده است. و همه اين کشفيات بدليل وزراي ايراني مغولها بود نه خود مغولها؛ مغولها که هر را از بر تشخيص نميدادند. در اين دوره، جاده مهم ابريشم كه چين را به اروپا متصل مي‌كرد و بسياري جنگ‌ها بر سر اين جاده شد، براي نخستين بار تحت يك حكومت واحد درآمد (البته سواي دوره هخامنشيان؛ که کل چين و اروپا هم تحت حکومتشان بود). به دنبال آن، دادوستدهاي اقتصادي از راه اين جاده صورت گرفت كه بسيار براي مغولان اهميت داشت. همچنين مراودات فرهنگي بسياري از اين مسير انجام شد كه همه اين عوامل در پيشبرد اقتصاد و فرهنگ موثر بود. البته مغولها از فرهنگ چيزي نميدانستند و وزراي ايرانيشان اينها را به آنها ياد داده بودند.
يکي از ديگر از خدمات بانکي؛ پست بانک ميباشد. پست بانک نيز در دوران هخامنشيان معمول و کاملا مرسوم و جزو امورات روزانه ايرانيان بود. در آن دوران به پيک هاي پست "چاپار" گفته ميشد. اين کلمه نيز متاسفانه ترکي ميباشد ولي به ظن قريب به يقين از زبان پارسي به ترکي وارد شده است و ترکها با گرفتن اين کلمه ساير مشتقات آن از قبيل "چاپماخ" "چاپاجاخ""چاپديرماخ"... را استخراج نموده اند. محفقان بر اين باورند که در عهد هخامنشيان تمامي ملتهاي دنيا منتظر اختراع کلمات توسط ايرانيان بودند و رقابت سختي بين ترکها و عربها و عبري ها و روسها و بلغارها و رومها و... براي تصاحب کلمات ساخته شده توسط ايرانيان وجود داشت.

یادمان‌های باستانی استان فارس

منبع: http://www.amordad.net

دوره‌ی پیش‌تاریخی: باستان‌شناسان تنها تعدادی از تپه‌های بی‌شمار پیش‌تاریخی واقع در کوه‌‌های فارس را کاویده و بررسی نموده‌اند. بیش‌تر فعالیت‌های آنان بر جلگه‌ی "مرودشت"، در مرکز استان فارس متمرکز شده بود: در تل باکون، تل دروازه، تل گاپ، تل مُشکی، تل تیموران، تل شقا، تل نخودی در پاسارگاد، و تل ریگی در فیروزآباد. محل شدیداً ویران واقع در "تل ملیان" در شمال غربی جلگه‌ی مرودشت، دارای ارج و اهمیت بسیار است، چرا که وجود جایگاه شهر باستانی «انشان»، مرکز پادشاهی انشان و جزیی از پادشاهی ایلام از هزاره‌ی سوم پ.م. را اثبات کرد؛ "انشان" همان قلم‌رویی را دربر می‌گرفت که دیرتر، "پارس" ایرانی دربر داشت.

حفاری‌های انجام شده در این حوزه، بخشی از چینه‌های ایلامی را با معماری ماندگار آجری- گلی، و نیز بازمان‌هایی را از تصرفات پارتی و ساسانی آشکار ساخته است. برجسته‌ترین بازمانده‌های دوره‌ی ایلامی در فارس، آثاری از صخره‌نگاری‌های ایلامی در زیر و کنار برجسته‌نگاری‌های بهرام دوم ساسانی (93-274 م.) در نقش رستم در کناره‌ی شرقی جلگه، و برجسته‌نگاری‌هایی ستایش برانگیز بر بلندی «کورانگون» واقع در دره‌ی "فهلیان"، می‌باشند؛ بیش‌تر صخره‌نگاری‌های ایلامی در غربی‌ترین نقطه‌ی رشته کوه زاگرس وجود دارند.
دسته‌ی مشخصی از یادمان‌های ایلامی، گورگاه‌های توده‌سنگی هستند که در استان‌های مجاور شرقی نیز یافته شده‌اند. فراوانی و پراکندگی این آثار هنوز به طور کامل شناخته و مورد توجه قرار نگرفته‌اند، و اگر مطالعه نیز شده باشند، زمینه‌ی قومی و فرهنگی- دینی آن‌ها ناروشن است. به نظر می‌رسد که این گورگاه‌ها تا روزگار ساسانیان نیز استفاده یا بازاستفاده شده‌اند، اما نظریات موجود درباره‌ی تاریخ پیدایش آن‌ها، از هزاره‌ی سوم پ.م. تا اواخر عصر آهن، متغیر است.

دوره‌ی هخامنشی: برجسته‌ترین یادمان‌های باستان‌شناختی، نه تنها در استان فارس، بل که در سراسر ایران، متعلق به دوران هخامنشی‌اند (331-559 پ.م.)، چرا که دودمان شاهنشاهی این ایالت (پارس) بر نیرومندترین امپراتوری در تاریخ ایران فرمان می‌راند. بنیان‌گذار این پادشاهی، کورش کبیر (30-559 پ.م.)، اقامتگاه خود را در پاسارگاد، واقع در دشت مُرغاب بنا نمود؛ این محل مرکب بود از یک دژ یا سکوی کاخی که اینک با نام تخت مادر سلیمان شناخته می‌شود؛ یک باروی آجری- گلی پیوسته به آن؛ و ساختمان‌های کاخ که به مقیاسی بزرگ بنا نهاده شده بود و پارک محوطه را آبیاری می‌کرد. آرامگاه بی‌تکلف کورش کمی دورتر در جنوب غربی قرار دارد.
کارکرد برج‌واره‌ی «زندان سلیمان» در نزدیکی سکو، هنوز نامعلوم است؛ به اصطلاح «صحن مقدس» با دو پایه‌ی سنگی آن، به طور آزمایشی به عنوان جایگاهی برای نیایش آتش شاهانه تعیین هویت گردیده است.

داریوش یکم (486-522 پ.م.) اقامتگاهی جدید، یعنی «پرسپولیس» را در حدود هشتاد کیلومتری جنوب غربی پاسارگاد، در بخش فرودست و بارخیزتر جلگه‌ی مرودشت بنا کرد. مجموعه ی سکو، که امروزه "تخت جمشید" خوانده می‌شود، با تالارهای ستون‌دار ویران‌شده‌ی آن که با برجسته‌نگاری‌هایی تزیین گردیده؛ باروی پیوسته به آن، و ساختمان‌های کاخ‌وار، اداری و آیینی در پایین سکو، توسعه و تکامل کلانی را، بل که بسیار بیش‌تر از دگرچهره‌ی (variation) متمرکز ساخت‌وساز در پاسارگاد، نشان و نمایش می‌دهد.
آثار کاخ‌های هخامنشی و بناهای مهندسی در دشت و پیرامون آن یافته شده‌اند. در صورتی که برخی نیز در مناطق دیگر استان فارس، مانند برازجان و فهلیان شناسایی گردیده‌اند. در این دوره، جایگاه ایلامی نقش رستم به گورستانی شاهانه مبدل شد و در پی داریوش، گونه‌ای آرامگاه صخره‌ای هخامنشی، با نمایی چلیپاوار و تزیین شده با طرحی استاندارد از برجسته‌نگاری‌ها، در آن ایجاد گردید. دیگر آرامگاه‌های شاهانه در «کوه رحمت» تراشیده و نهاده شدند. به نظر می‌رسد که «تخت رستم» در نزدیکی نقش رستم، روگرفتی (copy) ویران شده از آرامگاه کورش باشد؛ دیگر همانی (replica) تخریب شده‌ی آن، یعنی «گور دختر»، در دره‌ی «بُزپار» در جنوب کازرون واقع است. بنای معماوار «کعبه‌ی زرتشت» در مقابل تپه در نقش رستم، روگرفتی از "زندان سلیمان" در پاسارگاد است؛ این بنا سنگ‌نبشته‌ی سه زبانه‌ی متأخرتری را از شاپور یکم (70-240 م.) دربر دارد.*